SKOLYOZ ?>

SKOLYOZ

SKOLYOZ Prof. Dr. Necdət Altın

`

Onurğanın ön-arxa planda yana olan əyriliyi ilə buna yoldaşlıq edən, öz oxu ətrafındakı dönmə hərəkətinin meydana gətirdiyi bir şəkil pozuqluğudur (deformite). Onurğanın özündən qaynaqlanan problemlərə bağlı olaraq strukturca xüsusiyyətdə ola biləcəyi kimi, onurğanı maraqlandıran başqa səbəblərlə, kompansatuvar ya da tepkisel olaraq ortaya çıxan strukturca olmayan bir onurğa deformitesi şəklində də ola bilər. İkincisində, onurğanın xaricindəki problem ortadan qalxsa skolyoz da özbaşına düzələr. İdidyopatik skolyoz xaricində, yuxarıdakı təsnif etmədə iştirak edən klinika cədvəllərdəki tapıntılar, onurğa deformitesine əlavə olunmuşdur. Konjenital skolyozlarda ya da skolyoza səbəb olan genetik mənşəli xəstəliklərdə ailə əhvalatı əhəmiyyətlidir. Skolyoz, onurğanın koronal planda yana olan əyriliyi ilə aksiyal oxdakı rotasyonunun meydana gətirdiyi bir deformitedir. Onurgadaki əyrilik iştirak etdiyi bölgəyə görə adlandırılar (torakal əyrilik, lomber əyrilik, torakolomber əyrilik). Buna əyriliyin təpəsinin iştirak etdiyi tərəf əlavə olunaraq deformite tərif edilər (sağ torakal skolyoz , sol lomber skolyoz kimi). Sagittal (yan) plandakı deformiteler də qiymətləndirilərək və koronal (ön-arxa) plandakı deformiteler ilə birlikdə ifadə edilər (kifoskolyoz və ya lordoskolyoz kimi). Birdən çox əyrilik ola bilər. Strukturca olaraq başından bəri iki əyrilik varsa buna “duble major əyrilik” deyilir. Bu vəziyyətdə iki əyriliyin böyüklüyü və rotasyonu elastikliyi bir-birinə yaxındır. Ancaq çox vaxt, iki əyrilikdən biri əsas strukturca əyrilik ikən, bunun altında ya da üstündə iştirak edən ikinci əyrilik, birincini dengelemeye çalışan və sonradan inkişaf edən əyrilikdir. Əsas əyriliyə “major əyrilik”, tarazlıqlayıcı (kompansatuvar) əyriliyə “minor əyrilik” adı verilər. Minor əyrilik daim major əyrilikdən daha kiçik, rotasyonu daha az və daha elastikdir. Duruş pozuqluğu və gövdənin balanssızlığı. Çiyin və kürək sümükləri arasındakı balanssızlıq, arxadan görünüş. Önə əyilmə testində hörgüç (rib hump) deformitesi. Xəstənin və ailənin əhvalatı çox əhəmiyyətlidir. Deformite, ailə tərəfindən, bir sağlamlıq müayinəsində, yoldaşları tərəfindən idman fəaliyyətlərdə, və ya dənizdə və ya üzmə hovuzunda soyunukken fərq edilə bilər. Doğumla əlaqədar məlumatlar, əyriliyin başlanğıc yaşı, inkişafı, ümumi sağlamlıq vəziyyəti, keçirdiyi digər xəstəliklər edilən müalicələr öyrənilməlidir. Onurğa və sinə qəfəsində edilən bəzi cəhdlər nəticəsində skolyoz inkişaf edəcəyi unudulmamalıdır. Xəstənin inkişaf vəziyyəti, skelet sisteminin olğunluğu baxımından cinsi inkişaf ilə əlaqədar məlumatlar öyrənilməlidir. Daha əvvəl ailə əhvalatında, ailənin həyatda olan və olmayan, bənzər problemi olan fərdləri araşdırılmalıdır. Xəstəliyin sorğulanmasında, ağrı, nörolojik vəziyyət, ürək və ağciyər problemləri, funksional şikayətlənmələr soruşulmalıdır. ƏLAMƏT TAPINTILAR Təsnif etmədə iştirak edən skolyozun tipinə görə fərqliliklər göstərər. Konjenital (doğuşdan) ya da körpəlik çağında (infantil) başlayan skolyozlarda onurğadakı şəkil pozuqluqları ana və ata tərəfindən fərqinə varıla bilər. Onurğanın düzülməsinin pozulması, əyrilik, çiyin səviyyəsindəki fərqlilik, kürək sümüklərinin bərabər olmaması, “cafe au let” kimi dəridəki kahverengi ləkələr (nörofibromatozis), bel bölgəsindəki tüklənmə ya da şişlik (meningosel), ya da üz, qol və qıçlardakı anatomik pozuqluqlar ailə tərəfindən ilk fərqinə varılan ifadə olunardır. Ana və ataları tərəfindən duşu etdirilməyən böyük uşaq (juvenil), və ya yetkinlik (adolesan) dövründə ortaya çıxan xüsusilə idiyopatik (səbəbi müəyyən olmayan) skolyozlarda ifadə olunar atlanıla bilər ya da daha gec fərqinə varıla bilər. Uşaqlarda ağrı gözlənilən bir əlamət deyil. Xəstənin müayinəsi, işıqlıq bir müayinə otağında tamamilə çılpaq olaraq edilməlidir. Tapıntılar deformitenin şiddətinə görə dəyişər. Ayaqda edilən müayinədə öndən və yandan duruş şəkli diqqətlə araşdırılmalıdır. Skolyoza kifoz və lordozun yoldaşlıq edəcəyi unudulmamalıdır. Çiyin səviyyəsi ya da kürək sümüyü səviyyəsi bir-birindən fərqli ola bilər. Hər iki sinə yarısı simmetrik olmaya bilər. Onurğadakı rotasyonun böyüklüyünə görə, arxadan baxıldığında, bir tərəfdə qabırğaların meydana gətirdiyi diqqətə çarpanlıq diqqəti çəkən əhəmiyyətli bir tapıntıdır və qabırğaların hörgücü (rib hump) olaraq adlandırılar. Bu tapıntı, şübhəli vəziyyətlərdə, önə əyilmə testi ilə diqqətə çarpan hala gətirilə bilər. Nörofibromatozisdə cafe au-let ləkələri və onurğa deformitesi. Onurğa üzərində dəridə tüklənmə. Skolyozda onurğanın dəyişən tarazlığı çəkil testi ilə ortaya qoyula bilər. Bunun üçün ucunda ağırlıq olan bir ip, yeddinci servikal onurğanın spinöz çıxıntısı üzərindən aşağı doğru salinir. Normalda hər iki ombanın tam ortasından (intergluteal sulkus) keçməsi lazım olan ip, onurğanın tarazlığının pozulması halında yandan keçər. Kənar yandan əsası su tərəzisi olan skolyometre ilə onurğanın rotasyon dərəcəsi təyin oluna bilər. Ayaqda yana əyilmə testi ilə deformitenin elastikliyi və düzelebilirliği də araşdırılar. İki köməkçi vasitəçiliyi ilə başdan və qıçlardan əllə traksiyon edilərək də düzəlmə miqdarı təyin oluna bilər. Onurğanın şəkil pozuqluqları, onurğanın böyüməsi və uzanması ilə artan dinamik bir quruluş göstərərlər. Bu səbəblə fiziki müayinədə uşağın böyümə potensialının qiymətləndirilməsi lazımdır. Uşağın cinsi inkişafı, onurğanın inkişafı ilə paralellik göstərər. İkincil cinsi xarakterləri (qızlarda sinələrin, oglanlarda cinsi orqanların inkişafı, genital bölgədə və qoltuq altında tüklənmənin meydana gəlməsi) ilə əlaqədar tapıntılar qiymətləndirilməlidir. Fiziki müayinədə hərəkət sisteminin onurğa xaricində qalan qisimi də diqqətlə muayinə edilməlidir. Omba çıxığı, pes ekinovarus (çomaq ayaq), vertikal talus, konjenital anormallıqlar kimi digər ortopedik problemlər, alt ekstremitelerde uzunluq fərqi, deformite, oynaq hərəkət məhdudluğu, kontraktürler araşdırılmalıdır. Diqqətli bir nörolojik müayinə edilməlidir. Siyanoz, dispne, üfürəm, şiş kimi ürək v e ağciyər funksiyalarına aid tapıntılar araşdırılmalıdır. Xüsusilə konjenital skolyozda konjenital ürək xəstəliklərinin də birlikdə olacağı ağılda tutulmalıdır. RADYOLOJİK MÜAYİNƏ / İki istiqamətli radyografik araşdırma çox əhəmiyyətlidir. Film ayaqda çəkilər. Oksiput (kəllənin alt qisimi) və pelvis (leğenkemiği) filmin içində iştirak etməlidir. Əyriliyin şəkli, sayı təyin olunar. Uzun “C” şəklindəki tək əyrilik pulluduq skolyozlarda olarkən, qısa lakin iti bucaqlı skolyozlar daha çox nörofibromatozisi düşündürməlidir. Formalaşma (hemivertebra, xəncər vertebra) və segmentasyon (ansegmente bar, blok vertebra), spina bifida kimi konjenital anormallıqlar araşdırılar (Baxın: Konjenital Skolyoz). Onurğa deformitelerinin qiymətləndirilməsində istifadə edilən radyolojik üsullar belədir: Ayaqda arxa-ön onurğa grafisi: Onurğanın koronal plandakı əyrilikləri və rotasyonunun diaqnozunda və ölçülməsində istifadə edilər. Ayaqda yan grafi: Onurğanın sagittal plandakı qiymətləndirməsi edilər, kifotik və lordotik deformitelerin diaqnozu qoyular. Yana əyilmə grafileri: Deformitenin elastikliyi və düzelebilirliği haqqında məlumat verər Eyni məqsəd fulkrum bending və traksiyon grafisi də çəkilə bilər. Onurğadakı əyriliyin ölçülməsi (solda). Onurğanın tarazlığınındakı pozulmanın ölçülməsi, çiyin-ləyən sümüyü tarazlığı (sağda), onurğanın bədən orta xəttindən uzaqlaşması (ortada). Onurğa deformitelerinin radyolojik olaraq qiymətləndirilməsində istifadə edilən bəzi təriflər vardır: Apeks vertebra: Əyriliyin ən təpəsində iştirak edən vertebradır. Son vertebra: Əyriliyin başladığı və sonlandığı vertebralardır. Nötral vertebra: Əyriliyin içində iştirak edən və bədən orta xəttinin ikiyə kəsdiyi, vertebradır. Əyriliyin Ölçülməsi: Onurğa deformitelerinde əyriliyin ölçülməsi üçün Cobb üsulu istifadə edilər. Son vertebraların üst və alt oynaq üzlərinə paralel olaraq çəkilən doğrular arasındakı bucaq skolyozun bucağıdır .Yan filmdə T3-12 və L1-5 arası eyni üsulla ölçülərək kifoz və lordoz ilə əlaqədar dəyərlər yazılar. Onurğanın rotasyonu: ön arxa radyogramda pedikül kölgələrinin lokalizasyonuna görə təyin olunar və dərəcələndirilər Pediküller simmetrik isə (0), yüngül sürüşmə varsa (+), bir pedikül çox az görünür və digəri cisim qalınlığının 1/4 ü qədər sürüşmüşsə (++), pedikül kölgəsi orta hətta gəlmişsə (+++), orta xətti keçmişsə (++++) rotasyon var deməkdir. Bir başqa üsula görə vertebra cisimi 4 bərabər bölgəyə ayrılaraq pedikül kölgəsinin proyeksiyası olan sahəyə görə mərhələ I dən IVa qədər dərəcələndirilə bilər (Nash və Moe). Rotasyonun dərəcəsi eyni zamanda xüsusi olaraq hazırlanmış Pedriole cədvəli ilə də ölçülə bilər. Skolyometre: Onurğadakı əyriliyin ölçülməsi ilə birlikdə, gövdənin tarazlığının qiymətləndirilməsi də lazımdır. Bunun üçün bu ölçümlər edilər: Başın orta xəttdən sürüşmə miqdarı (Lateral head shift) : Bədənin orta xəttinin üzərində olması lazım olan C7 spinoz çıxıntısının orta xəttdən sapma miqdarı santimetr olaraq ölçülər. Gövdənin orta xəttdən sürüşmə miqdarı (Lateral trunk shift): Bədənin orta xəttindən apeks vertebranın sapma miqdarı. Çiyin-pelvis bucağı: Hər iki çiyində keçən tanjansiyel doğru ilə, ilyak qanadların üst qisimindən keçən tanjansiyel doğru arasındakı bucaqdır. Əyrilikdə irəliləmə potensialı: Radyolojik müayinədə araşdırılması lazım olan digər bir tapıntı, ilyak apofizlerin vəziyyətidir. İlyak apofizlerin inkişafı onurğanın böyüməsi və uzanması ilə bərabər zamanlı olduğu üçün onurğanın böyümə poatansiyeli və buna bağlı olaraq deformitenin irəliləməsi haqqında məlumat verər. Risser işarəsi olaraq təyin olunan bu qiymətləndirməyə görə, ilyak apofizlerin inkişafı 5 dərəcəyə ayrılar. İlyak apofiz heç meydana gəlməmişsə . Risser 0, 1/4ü meydana gəlmişsə Risser 1, yarısı meydana gəlmişsə Risser 2, 3/4ü meydana gəlmişsə Risser 3, bütünü meydana gəlmişsə Risser 4, apofiz sümükləşib bağlanmışsa Risser 5 olaraq ifadə edilər. Sümük inkişafı əl bilək grafileri ilə Greulich-Pyle atlasına baxılaraq da təyin oluna bilər. Rotasyonun və əyriliyin irəliləməsinin qiymətləndirilməsində istifadə edilən digər bir tapıntı Mehta bucağıdır. Bu, apikal vertebradaki vertebra cisimi ilə bu vertebra ilə oynaq edən kostaya paralel çəkilən doğrular arasındakı bucaqdır. Hər iki tərəfdəki bucaq fərqi (Rib Vertebral Angle Difference-RVAD) 20° deyil çox isə əyrilik irəliləyicidir. Kompüterli Tomografi: Onurğa deformitelerinde kompüterli tomografinin istifadəsi məhduddur, spinal kanalın vəziyyəti transvers kesitlerde dəqiq bir şəkildə ortaya qoyular. Onurğanın aksiyal oxdakı rotasyonu BT nin transvers kesitlerinde doğru bir şəkildə ölçülə bilər. Üç ölçülü BT görünüşlərində xüsusilə, spinal kanalın vəziyyəti, formalaşma, segmentasyon və füzyon ilə əlaqədar vertebral anomaliler ortaya qoyula bilər. Üç ölçülü tomografide konjenital skolyozda blok vertebra görünüşü. Maqnetik rezonans göstərmə; onurğadakı vertebral, disk, nöral strukturlar, spinal kanaldakı patologiyalar (diastematemiyeli, gərilmiş kord və bənzəri) və kord ilə əlaqədar lezyonlar ortaya qoyula bilər. Nörolojik lezyon varlığında, sürətli irəliləyən əyriliklərdə, digər konjenital problemlərin varlığında MRG araşdırması lazımlıdır. Lazım olduğunda miyelografi, BT miyelografi, SSEP kimi digər tədqiqlərə də müraciət edilə bilər.

One thought on “SKOLYOZ

  1. QuliyevAfqan qrdasima salam olsun. Yeyqin ki, sen son 10 ilde sudytgiama olmamisan. Men ozum sudytgiama yasayiram ve bakida isleyirem. Qazofka meselesi coxdan hell olunub: zavodlar islemir ))) gazell meseleside o cumleden. Men isterdim ki, movzudan kenara cixib, kimisie ve ya her hansi seheri kendi pislemek lazim deel. Azerbaycanin her yeri menim ucun dogma ve ezizdir onun ugrunda dusmenle doyusmeye bele haziram! Isterdim ki, meselenin helli variantlarini teklif edesen. Eger sumgayida oxumusansa, onda sen orani pislemekdense, sumagiyt ve sumgayitlilari tanidigin ucun bu cur problemleri nece hell edilmesi variantlarini teklif ede bilerdin. hamiya islerinde ugurlar.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *