Psixologiya ?>

Psixologiya

Psixologiya Nədir? İnsan və heyvan davranışlarıyla və bilişsel müddətləriylə maraqlanan psixologiya elminin 125 illik bir tarixi vardır. Bu gənc yaşına baxmayaraq psixologiya, biologiyadan sosiolojiyə qədər uzanan olduqca geniş əhatəli bir sahədir. Psixologiya, insan və heyvan davranışlarını və bu davranışlarla elimin dili psixoloji, ictimai və bioloji müddətləri araşdıran bir sahədir. Bir peşə olaraq isə psixologiya, psixologiya məlumatlarının insan problemlərini həll etmək üçün istifadə edilməsidir. Bu məlumatın istifadə edilməsi psixologiyanın alt sahələrinə görə dəyişməklə birlikdə dili yaxşı istifadə etmə, araşdırma, statistik analiz və empati kimi bəzi xüsusi bacarıq və qabiliyyətləri tələb edir.
Psixoloqlar Nə Edər? Psixoloqlar iki əhəmiyyətli əlaqə üzərində çalışarlar: İlki, beyin və davranış, ikincisi isə ətraf və davranış əlaqəsidir. Psixoloqlar həm araşdırmaçı olaraq müşahidə, təcrübə və analiz kimi elmi üsulları izləmək həm də elmi tapıntıları tətbiq etmək üçün yaradıcı olmaq vəziyyətindədirlər. Psixoloqlar araşdırma edərək inkişaf etdirdikləri qaydaları sınayarlar və araşdırmalar nəticəsini ortaya çıxan yeni məlumatları tətbiq sahəsində çalışanların istifadəsinə təqdim edərlər. Ayrıca, fərdlərin və cəmiyyətlərin dəyişən ehtiyaclarını qarşılamaq məqsədiylə yeni yanaşmalar inkişaf etdirərlər.
Psixoloqlar Haralarda çalışa bilərlər? Psixoloqlar bəzi işlərdə müstəqil olaraq çalışarkən digərlərində həkim, hüquqçu, məktəb personalı, kompüter eksperti, mühəndis, polis, əsgər və idarəçilər ilə dəstə halında çalışaraq cəmiyyətin hər sahəsinə iştirak edərlər. Buna görə psixoloqları, laboratoriyalarda, xəstəxanalarda, ədliyyədə, məktəblərdə, universitetlərdə, xalq sağlamlığı mərkəzlərində, kütləvi informasiya vasitələrində, həbsxanalarda və xeyli çox başqa iş yerində görə bilərsiniz. Məsələn stresi məğlub edib performansı artırmağa istiqamətli proqramlarda idarəçi və ya idmançılarla birlikdə çalışarlar. Ədli qərarlar üçün hüquqçulara lazımlı məlumat və təklifləri təmin edərlər. Məktəb islahatında pedaqoqlarla, psixiatriya klinikalarında psixiatr və ictimai işçilərlə, pediatri, onkoloji və nöroloji kimi klinikalarda da ekspert həkimlərlə birlikdə çalışarlar. Təyyarə qəzası ya da bombalama kimi bir fəlakətin dərhal ardından ortaya çıxan şok müddətində qəza qurbanlarına köməkçi olarlar. Hüquq və xalq sağlamlığı sahələrində çalışanlarla birlikdə dəstə halında çalışaraq bu cür hadisələrin səbəblərini analiz edərlər və təkrarlanmasını önləmək üçün yollar tapmağa çalışarlar.
Psixologiyanın İş Sahələri Nələrdir? Psixologiyada iş sahələrinin həm sayı həm də fəaliyyəti gün keçdikcə artmaqdadır. ABŞda edilən bir araşdırmalara görə psixologiya, 2005-ci ilə qədər ən sürətli inkişaf edən üçüncü sahə olacaq və bir neçə 10 il içində də bu inkişaf sürəcək. Cəmiyyətdəki problemlərin əksəriyyətinin insan davranışıyla əlaqəli olduğu düşünülsə psixologiyanın çox çox ədəddə iş sahəsi olduğunu görmək çaşdırıcı olmayacaq. Məsələn narkotik istifadəsi, fərdi əlaqələrdəki çətinliklər, küçədə və evdə şiddət, öz sağlamlığımıza və ətrafımıza zərər verən davranışlarımız kimi fərdi və ictimai problemlər, psixoloqların maraqlandıqları problemlər arasındadır. Psixoloqlar, elmi üsulla məlumat toplama, məlumatı analiz etmə, tədbirə və müdaxilə strategiyaları inkişaf etdirmə kimi yollarla problemlərin həllinə iştirak edərlər. Məsələn, psixoloqlar, yaşlıların sayının sürətlə artdığı dünyamızda evləri və işyerlərini bu qrup üçün daha uyğun hala gətirmək üzrə araşdırma və tətbiq etməkdədirlər. Elektronik sahəsində yaşanan inqilab, istifadəçi dostu texnologiya və təhsil tələb etməkdə və psixoloqlar bu mövzuda mühəndislərlə birlikdə çalışmaqdadırlar. İndiki vaxtda ədədləri getdikcə artan çalışan qadınlar işə götürəndən ailə ehtiyaclarına uyğun bir iş yeri quruluşlanması tələb etməkdə və psixoloqlar da ehtiyac duyulduğu dəyişmələr mövzusunda işə götürənlərə köməkçi olmaqdadırlar. Böyük ictimai dəyişmələrin yaşandığı və fərqli mədəniyyətləri ehtiva edən ölkələrdə ictimai dəyişmənin fərd üzərindəki təsirlərini və mədəni fərqlilikləri anlamada istifadə ediləcək əhəmiyyətli məlumat və bacarıqları ortaya qoymaqdadırlar. Bunların yanında öyrənmə və yaddaş mövzularındakı araşdırmalarda yazılan inkişaflar ilə bədən və ruh sağlamlığının içəriliyi Psixologiya elmini hər zamankindən daha maraqlı bir hala gətirməkdədir. Məsələn, xatırlamanın passiv bir müddət olmadığı, fərdlərin yaddaşlarındakı keçmiş bir hadisəyə aid bölük-pörçük məlumatları, öz şərhləriylə birləşdirib aktiv olaraq yenidən ediləndirdikləri səbəbindən də şahid ifadələrinə tam olaraq güvənmənin doğru olmadığı aydın olmuşdur. Bədən və ruh sağlamlığının iç-içəliyinə ən yaxşı nümunə isə, həddindən artıq yarışmacı, səbrsiz, təlaşlı, eyni anda birdən çox işi etməyə çalışan və digər insanlara qarşı mənfi inanc və davranış içində olan A tipi şəxsiyyət xüsusiyyətinin, ani ürək krizislərinin ən əhəmiyyətli yordayıcısı olmasıdır. Bir Peşə Olaraq Psixologiya Psixoloqların çoxu işlərini sevərlər, çünki sağlamlıq mərkəzlərində həkimlərlə birlikdə çalışmaqdan kompüter istifadə etməyə qədər uzanan geniş bir yelpik içində çalışır olmaq həyəcan vericidir. Bunun da kənarında psixoloqlar özlərini fərdlərin gündəlik həyatlarındakı eniş-çıxışlarla baş edə bilmələrinə köməkçi olmağa həsr etmişlər. Psixologiyanı öyrənmək və bilmək xeyli çox digər peşə budaqları üçün də əhəmiyyətli bir üstünlükdür. Məsələn, işə götürənlərin çoxu psixologiya dərslərinin qazandırdığı məlumat toplama, analiz etmə, şərh etmə, statistik və təcrübi naxış qurma kimi bacarıqlara maraq duymaqdadırlar. Psixologiyanın Bəzi Alt Budaqları Bunlardır:
Təcrübi Psixologiya (Təcrübi psixoloq): Təməl davranışsal müddətlərdəki dəyişiklikləri araşdıran və öyrədən psixoloqlardır. Təcrübi psixologiya içindəki əhəmiyyətli alt budaqlardan biri, məlumatın işlənməsi, yaddaşımızda depolanması, anbardan geri çağrılması və problem həll etmə vəziyyətlərinə tətbiq olunması kimi məlumat əməliyyat müddətini çalışan bilişsel psixologiyadır. Öyrənmə, duyğu, qəbul, performans, motivasiya, yaddaş, dil, düşünmə, ünsiyyət və problem həll etmə, yemə, oxuma kimi davranışların altında yatan fizyolojik müddətlərin araşdırılmasıyla maraqlanan alt sahə isə fizyolojik psixologiyadır. Təcrübi psixoloqlar, heyvan davranışlarını da araşdırar və insan davranışlarıyla əlaqələndirərlər. Təcrübi psixoloqlar, eyni ictimai psixoloqlar kimi ümumiyyətlə akademik sahədə və araşdırma institutlarında çalışarlar.
Klinika Psixologiya (Klinika psixoloq): Zehni davranışsal və romantik pozuqluğu olan fərdləri qiymətləndirib, müalicə edərlər. Klinika psixoloqların maraqlandıqları problemlər, inkişaf dövrləriylə əlaqədar qısa davamlı krizislərdən (yetkinlikdəki başkaldırı və orta yaşda özlük dəyərindəki düşmə kimi) fobi, depresiya ya da şizofreniya kimi daha ağır problemlərin müalicəsinə qədər dəyişə bilməkdədir. Xeyli çox klinika psixoloq eyni zamanda araşdırma da etməkdədir. Araşdırma mövzuları arasında müvəffəqiyyətli bir klinika psikoloqun xüsusiyyətlərini və bir müalicənin təsirliliyində rolu olan faktorları təyin etmə, müvəffəqiyyətli yaşlanmaqla və ya müxtəlif davranış pozuqluqlarıyla əlaqəli olan faktorlar, fobilerin necə inkişaf etdiyi ya da şizofreniyanın səbəblərini təyin etmə kimi mövzular sayıla bilər. Ayrıca fərdi qiymətləndirmək məqsədiylə test ya da ölçək tətbiq və şərh etmə ilə müalicə məqsədli fərdi ya da qrup müalicəsi etmə də klinika psikoloqun əhəmiyyətli vəzifələri arasındadır. Lisans ya da yüksək lisans təhsili olan klinika psixoloqlar öz müayinəxanalarını aça bilməsələr belə, həkimə təhsilli bir başqa klinika psikoloqun qarovulunda çalışa bilərlər.
Təşkilat Psixologiyası (Sənaye psixoloqu): Iş həyatını yaxşılaşdırma və istehsalı artırma məqsədiylə psixoloji qanunları iş həyatına tətbiq edərlər. Bu psixoloqların çoxu insan qaynaqları eksperti olaraq vəzifə yerinə yetirərlər. Plan etmə, keyfiyyətli rəhbərlik, məsləhətli dəyişmə kimi sahələrdə işçi təşkilatlanması və təhsili mövzularında müxtəlif təşkilatlara köməkçi olarlar. Ilgileri arasında, əsləhətli quruluş, iş səmərəsi, iş doyumu, istehlakçı davranışı, personal seçkisi və personalın inkişaf etdirilməsi kimi mövzular iştirak etməkdədir. Sənaye psixoloqlarının məsuliyyətləri arasında araşdırma etmək, araşdırma nəticələrini istifadə edilər etmək və problem həll edici olaraq funksiya görmək də vardır. Sənaye/təşkilat psixoloqları, ticarətdə, sənayedə, cəmiyyət təşkilatlarında və universitetlərdə çalışa bilərlər və firmalara məsləhətçilik edə bilərlər. Məktəb Psixologiyası (Məktəb psixoloqu): Məktəb psixoloqları xüsusi ya da dövlət məktəblərində çalışar, şagirdlərə məsləhətçilik və qiymətləndirmə edərlər. Ruh sağlamlığı və öyrənmə üçün lazımlı ekoloji şərtləri tənzimləmə ilə də maraqlanarlar. Sinif mühitini pozan ya da xüsusi təhsilə ehtiyacı olan uşaqlar ilə maraqlanar, proqramlar inkişaf etdirər və qiymətləndirər, sinif rəhbərliyi mövzusunda müəllimlərə təhsil verərlər. Ailələrə və məktəb çalışanlarına da psixoloji və öyrətmə mövzularda məsləhətçilik edərlər. Məktəb psixoloqları, məkyəblərdə, xəstəxanalarda və ruh sağlamlığı klinikalarında çalışa bilərlər.
Ədli Psixologiya (Ədli psixoloq): Qanuni mövzulara və problemlərə psixologiyanın qanunlarını tətbiq etmək üzrə hüquq ilə psixologiya arasında qurulan əlaqədən doğan bir sahədir. Ədli psixoloqlardan bəziləri həm psixologiya həm də hüquq təhsili almışlar. Məhkəmələrdə ümumiyyətlə onların ekspertliklərinə ehtiyac duyulur. Məsələn, hökm geymiş ya da göz altında tutulan kəslərin davranışlarını və romantik stresə məruz qalıb qalmadıqlarını qiymətləndirər və valideynlərdən hansı uşağın vəlayətini götürməlidir ya da bir şübhəlinin zehni tutumu məhkəmədə müdafiə etmə üçün kafidirmi kimi problemli vəziyyətlərdə hakimə köməkçi olarlar. Lisans ya da yüksək lisans dərəcəsinə sahib olanlar, həbsxana və ədli tibb institutlarında, hüquq tətbiq vahidlərində çalışarlar. Həkim dərəcəsini alanlar isə psixologiya hissələrində və hüquq fakültələrində, araşdırma təşkilatlarında və cəmiyyət sağlamlığıyla əlaqədar quruluşlarda məsləhətçilik etməkdə ya da hüquq tətbiq vahidlərində, məhkəmələrdə və ıslahevlerinde çalışmaqdadırlar.
Nəqliyyat Psixologiyası (Nəqliyyat psixoloqu): Nəqliyyat psixologiyası, psixologiya qanunlarının Nəqliyyat və yol təhlükəsizliyi sahəsinə tətbiq olunmasıdır. Türkiyə də yeni bir sahə olan Nəqliyyat psixologiyasının fəaliyyətdə olduğu sahələr, sürücü qabiliyyətlərinin psikoteknik qiymətləndirilməsi, sürücülük tərzləri və Nəqliyyat risk alma davranışı, sürücü təhsili və rehabilitasyonu, ergonomi, Nəqliyyat təhlükəsizliyi üçün şüurlandırma, Nəqliyyat qanunlarını edən və tətbiq edənlərə məsləhətçilik, Nəqliyyat əlaqədar davranış tutum qabiliyyət və bacarıqları ölçmə vasitələri inkişaf etdirmə, bu mövzularla əlaqədar araşdırmalar və universitetlərdə Nəqliyyat psixologiyası dərsləri vermə olaraq sıralana bilər. Nəqliyyat psixologiyası sahəsində hələ universitetlərimizdə proqramları yoxdur.
Təhsil Psixologiyası (Təhsil psixoloqu): Təhsil psikoloqu insanların necə öyrəndiyini və təsirli öyrənmənin reallaşdırılması üzərinə sıxlaşarlar. Hər yaşdakı insanın təhsili üçün lazımlı vasitə, vəsait və üsulları inkişaf etdirərlər. Bacarıqları qiymətləndirər və təhsil proqramlarının təşkil edilməsinə və tətbiq olunmasına köməkçi olarlar. Ayrıca yüksək texniki bacarıqların təhsili, qiymətləndirilməsi və təşkil edilməsi mövzularında da təhsil psixoloqlarından faydalanılmaqdadır. Qabiliyyət, motiv, sinif mühiti kimi xeyli çox faktoru diqqətə alınır. Təhsil psixoloqlarının bəziləri kompüter proqramlarında da istifadə edilə biləcək yeni hissələr inkişaf etdirərlər, müəllimlərə təhsil verərlər və müəllimlərdə iş səmərəsini, performansını və doyumunu təsir edən faktorları çalışarlar. Həkimə təhsilli inkişaf psixoloqlarının iş sahələri ümumiyyətlə təhsil üzvlüyü və müxtəlif təhsil mühitlərində məsləhətçilikdir.
İnkişaf Psixologiyası (inkişaf Psixoloqu): inkişaf psixoloqları doğum əvvəlindən başlayaraq ölümə qədər uzanan həyat müddətində insan inkişafının mərhələləri üzərində çalışarlar. inkişaf psixoloqları yaşa bağlı davranış dəyişikliklərinin təyin olunması, açıqlanması və ölçülməsiylə maraqlanarlar. İnkişafdakı universal xüsusiyyətlər, mədəni və fərdi fərqliliklər üzərində çalışarlar. Həkim səviyyəsindəki inkişaf psixoloqları, araşdırma etmə və təhsil üzvlüyü kimi fəaliyyətlərdə ola bilərlər. Lisans və yüksək lisans məzunu olanlar körpələr evi və gündüz bakımevlerinde, məktəbdən əvvəl təhsil verən digər təşkilatlarda, xəstəxana və klinikalarda inkişaf psikoloqu olaraq çalışa bilərlər. Qocalar və digər mərkəzlərdəki yaşlıların təyin olunan hədəflərə istiqamətləndirilmələri, internat və baxımevlerinde yetkin və gənclərə tətbiq olunan proqramların qiymətləndirilməsi növündə fəaliyyətləri də icra edərlər.
Neyropsixoloji və Psixobiyoloji (Nöropsikolog): Bioloji sistemlər ilə zehinin funksiyası və davranış arasındakı əlaqəni araşdırarlar. Beynin biyokimyasal mexanizmləri, beyin strukturlarının funksiyaları, kimyəvi və fiziki dəyişikliklərin davranışlara və duyğulara təsirini araşdırarlar. Neyropsixolog, mərkəzi sinir sistemi pozuqluqlarının diaqnoz və müalicəsi ilə maraqlanar və davranış pozuqluğunun diaqnozu və rehabilitasyonu üçün xəstəylə çalışar. Klinika neyropsixologlar, nevroloji, pediatri, beyin cərrahısı, psixiatriya klinikalarında vəzifə alırlar. Bu sahədə yetişmiş akademik personal, neyropsixolog yetişdirər və klinika psixoloq ilə tibb həkimlərinin təhsilini üstlənər. Lisans ya da yüksək lisans dərəcəsi olanlar neyropsixolojik qiymətləndirmədə ya da araşdırma laboratoriyalarında araşdırma köməkçisi olaraq çalışa bilərlər.
Psixometri (Psixometrist): Psixoloji məlumatın əldə edilməsi və tətbiq olunması əsnasında istifadə ediləcək texniki və üsullar üzərində çalışarlar. Zəka, şəxsiyyət, qabiliyyət və digər sahələrdəki testləri inkişaf etdirərlər. Bu testlər, klinika, məsləhətçilik, iş həyatı, sənaye və məktəb kimi sahələrdə istifadə edilməkdədir. Psikometristler, araşdırma naxışları, məlumat analizi və məlumatın şərh olunması mövzularında da fəaliyyət göstərərlər. Bu sahədə çalışan psixoloqlar, riyaziyyat, statistik, texnologiya, və kompüter proqramları məlumatlarıyla bəzənmişlər. Yüksək lisans dərəcəsi olanlar ümumiyyətlə sənayedə, araşdırma mərkəzlərində və test inkişaf etdirmə sahəsində çalışarlar.
Sağlamlıq psixologiyası (Sağlamlıq psikoloqu): Sağlamlıq psixoloqları, xəstəliklərin önlənməsi və sağlamlığın davam etdirilə bilməsi üçün araşdırmaçı və tətbiqçi olaraq çalışarlar. Sağlamlığı və xəstəliyi təsir edən bioloji, psixoloji və ictimai faktorlarla maraqlanarlar. Insanların xəstəliklə necə başedebildikleri, niyə bəzi insanların tibbi təklifləri izləmədikləri, ağrının ən təsirli bir şəkildə necə nəzarət edilə biləcəyi və pis vərdişlərin necə dəyişdiriləcəyi ilə maraqlanarlar. Məsələn, siqaret buraxma, kilo vermə, stresi idarə altına alma kimi mövzularda proqramlar və sağlamlıq kampaniyaları nizamlarlar. Romantik və fiziki sağlamlığı yaxşılaşdırıcı sağlamlıq strategiyaları da inkişaf etdirərlər. Ayrıca xəstə-həkim əlaqəsi və sağlamlıq personalının problemləri də maraq sahələri içindədir. Sağlamlıq təşkilatları, ictimai sektor, xəstəxana və tibb mərkəzlərində ya da polis təhlükəsizlik xidmətlərində çalışarlar.
İctimai Psixologiya (İctimai psixoloq): İctimai psixoloqlar insanların bir-birləri ilə necə qarşılıqlı təsirə girdikləri və ictimai ətraflarından necə təsirləndikləriylə maraqlanarlar. Fərdləri, qrupları və qrup davranışını, tutumları, önfikirləri və bunların meydana gəlməsi ilə dəyişməsini araşdırarlar. Yoldaşlıq, ikili əlaqələr, cazibədarlıq və təcavüzkarlıq kimi mövzular üzərində araşdırma edərlər.. Ancaq son illərdə reklam şirkətlərində, xəstəxanalarda, təhsil təşkilatlarında, memarlıq və mühəndislik firmalarında və müxtəlif cəmiyyət sahələrində araşdırmaçı-məsləhətçi olaraq çalışmaqdadırlar.
İdman Psixologiyası (İdman psikoloqu): İdman psixologiyası, psixologiya qanunlarının idman mühitinə tətbiq olunmasını ehtiva edən bir alt sahədir. İdman psixoloqları həm alim həm də tətbiqçi olaraq çalışarlar. İdman psixoloqları, tətbiqçi olaraq komanda performansını artırmağa və komanda içində müsbət bir hava yaratmağa çalışarlar. Bir yarışma əvvəlindəki qayğı və sonrasındakı müvəffəqiyyətsizlik duyğusu ilə necə başedilebileceği mövzularında idmançılara köməkçi olarlar, ayrıca, idmançıların yarışma məqsədlərinə sıxlaşmalarına və motivlənmələrinə kömək edərlər. Araşdırmaçı idman psixoloqları isə idmanda davranış və performansı təsir edən faktorları araşdırarlar. Ölkəmizdə hələ gerçək mənada idman psixologiyası təhsili verən bir-birim olmamaqla birlikdə bu sahəyə duyulan ehtiyac gün keçdikcə artmaqdadır.

2 thoughts on “Psixologiya

  1. Men sizin unvaninizi bilmek istirem,komeye ehtiacim var,hamidan uzaglasib icime qapanmisam,pis verdislere-siqarete,ickiye,narkotike bele baslayiram,ozmu oldurmeye cehd etmisem defelerle.

  2. salam.Men psixoloq deyilem ama size bacardigim qeder komek ederem evvelce sizi hamidan uzaqlasidiran sebebi deqiqlesdirin.Bu dediyiniz vasitelerin hec biriyle siz meseleni hell ede bilmezsiniz.Esas ozunuze inanmalisiniz ve heyatde hecneyin gorunduyu qeder cetin olmadigini bilmelisiniz. Birde insan heyatindan qiymetli hecne yoxdu probleminiz ne olursa olsun oz heyatinizdan qiymetli deyil. psixoloqa da muraciet ede bilersiniz hemde sohbet etdikce problemlerinizin azaldigini ozunuzu yaxsi hiss etdiyinizi goreceksiniz.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *